ضریب تاثیر( Impact Factor)  

اولین بار در سال ۱۹۹۵ توسط گارفیلد بنیان‌گذار موسسه ISI مطرح شد. Impact Factor را ضریب یا عامل تاثیر و نیز شاخص اثرگذاری ترجمه کرده‌اند. شاخص اثرگذاری یکی از سه شاخص استاندارد مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) و از مهم‌ترین شاخص‌های مطرح در حیطه علم‌سنجی می‌باشد. Impact Factor به صورت میانگین تعداد ارجاعات به یک‌مورد قابل استناد نظیر مقاله پژوهشی، مقاله مروری، نامه، شماره اختراع، یادداشت و چکیده در یک مجله علمی در طول یک دوره زمانی معین‌ تعریف‌ شده ‌است.

 

Impact Factor چگونه محاسبه می‌شود؟

 

 Impact Factor فقط درمورد نشریات نمایه‌شده در بانک اطلاعاتی Web of Science و توسط موسسه ISI محاسبه و منتشر می‌شود. به‌این ترتیب فقط مجلات ISI دارای Impact Factor واقعی هستند. که این ایمپکت فاکتور تحت عنوان JCR شناخته می شود.

Impact Factor  یک مجله در یک سال مشخص، از تقسیم تعداد مقالات ارجاع‌کننده (استنادات) به مقالات منتشرشده آن مجله در دو سال قبل از آن، برکل مقالات منتشر شده در آن مجله در همان دوره زمانی دوساله به دست می‌آید. به طور مثال برای تعیین Impact Factor مجله A در سال ۲۰۰۴ به‌ترتیب زیر عمل می‌شود:

 

شاخص تاثیر=مجموع تعداد استنادات (ارجاعات) به مقالات نشرشده مجله Aدر سال ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳

 

                        تعداد مقالات منتشر شده مجله A در سال ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳

 

به این ترتیب میانگین فراوانی استناد به یک مقاله در مجله مورد نظر محاسبه می‌گردد. به عبارت دیگر و در یک نمای ساده، Impact Factor بیان‌گر آن است که به طور متوسط، هرمقاله منتشر شده در یک مجله چند بار مورد ارجاع قرار گرفته است. (در یک بازه زمانی دو ساله).

 

در حال حاضر مجله Cancer Journal for Clinicians با IF معادل 144.8، معتبرترین مجله علمی دنیا محسوب می شود  با این حال اکثر ژورنال ها ایمپکت بین ۰٫۱ تا ۰٫۹ دارند و تنها معدود ژورنال هایی در هر رشته می توان سراغ داشت که ایمپکت فاکتور های بالاتری داشته باشد.

 

مزایا و معایب Impact Factor ؟

 

Impact Factor یا عامل تأثیر هرچند که می‌تواند معیاری برای سنجش کیفیت نشریات باشد اما به دلیل محدودیت‌های که دارد نباید آن را به تنهایی شاخصی برای ارزشیابی و سنجش کیفیت مجلات دانست. به‌هرحال امروزه Impact Factor یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال پرکاربردترین شاخص‌های ارزیابی مجلات از سوی مؤسسه اطلاعات علمی (ISI) در نظر گرفته شده است

 در پایان هر سال، مجله های تحت پوشش فهرست نویسی ISI که در فهرست وبگاه علم  (WOS = Web OF Science  ) قرار گرفته اند، ارزیابی می شوند. معیارهای ارزیابی و سنجش همان شاخص های ارزیابی ISI می باشند. نتایج این ارزیابی نیز در گزارشات ارجاع مجله (JCR = Reports Citation Journal)، در هر سال جهت اطلاع عموم اعلام می شود .

 

شاخص JIF : در موسسه اطلاعات علمی (ISI)، هر مجله دارای یک کد شناسایی (identification) با علامت ID به عنوان شماره مجله است. ترتیب این شماره ها در ردیف بندی کل مجله های تحت پوشش موسسه بر اساس حروف الفبا می باشد. بنابر این،  ID مجله هایی که نام آنها با A شروع می شوند، از یک آغاز شده و به اعداد بزرگتر در مورد مجله هایی که نام آنها با حروف Z آغاز می شوند، ختم شده است. همچنین مجله های تحت پوشش ISI در موضوع های مختلف طبقه بندی شده و هر طبقه به یک گرایش خاص علمی (Discipline) تعلق دارد. ISIدر پایان هر سال، فاکتور تاثیر (IF) را برای ارزیابی تمامی مجله های تحت پوشش خود محاسبه کرده و گزارش می کند. این موسسه همچنین در پایان هر سال به صورت یک جدول، میانگین فاکتور تاثیر هر مجله (JIF) را نیز ارائه می دهد JIF، میانگین فاکتورهای تاثیر مجله در طول سالیان فعالیت مجله در ISI است. برای محاسبه JIF هر مجله، فاکتورهای تاثیر در همه سال ها با هم جمع و سپس بر تعداد سال های موجودی فاکتور تاثیر مجله تقسیم می شود. علاوه بر این، میانگین انحرافات مطلق فاکتورهای تاثیر سالانه از مقدار JIF نیز تعیین می شود تا افت و خیزهای مجله در جهت بهبود آن مشخص شود. مجلات نمایه شده در جهان باید JIF و مقدار فاکتور تاثیر در وب سایت خود داشته باشد.

 

شاخص :JRK در پایان هر سال، مجله های مربوط به یک موضوع خاص بر طبق میانگین فاکتور تاثیر مجله (JIF) ردیف بندی می شوند. به این طریق مجله با بیشترین JIF در صدر جدول و با شماره یک مشخص می شود و مجله با کمترین JIF در انتهای جدول شماره گذاری شده قرار می گیرد. چنانچه شماره ردیف یک مجله در یک موضوع خاص (یک گرایش علمی خاص)، در چنین جدولی که به ترتیب JIF مرتب شده است، با نماد n نشان داده می شود و نماد N هم گویای تعداد مجله ها در آن موضوع خاص باشد، درجه بندی مجله (Rank Journal) علامت اختصاری “JRK” در آن گرایش علمی خاص به صورت زیر تعریف و محاسبه می شود:بدیهی است که JRK بین صفر و یک تغییر می کند. وقتی JRK برای مجله ای در موضوعی خاص، یک می باشد. بدان معنی است که آن گرایش خاص علمی هیچ مجله ای وجود ندارد که درجه ی آن بر مبنای JIF، بالاتر از مجله مورد نظر باشد. وقتی JRK برای یک مجله موضوعی ۶۵ %می باشد، بدان معنی است که در آن گرایش خاص، ۳۵ درصد مجله ها بر مبنای JIF، بالاتر از مجله موردنظر هستند.

 

ایمپکت فاکتورهای گمراه کننده (جعلی):

 

 از سال ۲۰۱۳ به بعد تعدادی افراد بی نام و نشان در مکانهایی ناشناخته و صرفا با هدف کلاهبرداری از مجلات آکادمیک و پژوهشگران در سطح دنیا آمده‏اند و یک معیارهایی را معرفی کرده‏اند تحت نامهایی نظیر GIF یا Global Impact Factor و یا UIF یا Universal Impact Factor و Science Impact Factor و چندین معیار ایمپکت فاکتور جعلی دیگر. این موسسات با اخذ پول از مجلات این اعداد تقلبی را که هیچ مبنایی بر آنها نیست را به مجلات اختصاص داده‏اند و متاسفانه بسیاری از مجلات معتبر هم با ناآگاهی از این داستان، این ایمپکت فاکتورهای جعلی را روی صفحه اول وبسایتشان قرار داده‏اند و این امر باعث گمراه شدن هم مجلات و هم پژوهشگرانی که این مجلات را برای انتشار مقالات خود انتخاب می‏کنند شده است.

 

اینگونه مجلات ممکن است در تامسون نمایه شوند ولی متاسفانه به دلایل عدم رعایت قوانین مجلات معتبر مثل عدم داوری و ایجاد بازار گرمی و کسب درآمد و هزار دلیل دیگر از ISI خارج می‏شوند و فاقد ایمپکت فاکتور می‏شوند.

 

برای شناخت بیشتر مجلات و نشریات دانستن اطلاعات زیر مفید است:

 

نام نشریه لینک به آن، زمینه و زمینه‌هایی که در آن‌ها مقاله چاپ می‌کند، سال انتشار،  موسسه یا انجمن مربوط مثلا (WSEAS)، آیا برای چاپ پول دریافت می‌کند؟ چقدر؟ مدت زمان داوری (میانگین زمانی)، آیا در آی‌اس‌ای ثبت شده؟ در چه بخشی؟ (مواردی بوده که نشریه ای در یک زمینه‌ی کاملا نامربوط خود را در آی‌اس‌آی ثبت کرده است).تعداد چاپ نشریه در سال، میانگین یا حداکثر تعداد مقاله‌های با نویسنده‌ی ایرانی در یک شماره،  دانستن impact factor مجلات، البته داشتن تجربه شخصی هم در شناخت اعتبار و یا بی اعتباری نشریات بسیار مهم است.

 

اچ ایندکس (h-index)

شاخصی عددی است که می‌کوشد بهره‌وری و تأثیرگذاری علمی دانشمندان را به صورت کمی نمایش دهد. این شاخص با در نظر گرفتن تعداد مقالات پر استناد افراد و تعداد دفعات استناد شدن آن مقالات توسط دیگران محاسبه می‌شود. از این شاخص می‌توان برای تأثیر گذاری علمی گروهی از دانشمندان نیز بهره برد، مثلاً ایندکس اچ برای محاسبه تأثیرگذاری علمی دانشگاه‌ها و دانشمندان یک کشور نیز قابل استفاده است. این ایندکس در سال ۱۳۸۴ (۲۰۰۵ میلادی) توسط فیزیک‌دانی به نام Jorge E. Hirsch پیشنهاد شد و از این رو گاهی با نام‌های هیرش ایندکس یا مقدار هیرش شناخته شده است.

اج ایندکس شاخصی است که می‌توان به وسیله آن محققان تأثیر گذار را از آنهایی که صرفاً تعداد زیادی مقاله منتشر کرده‌اند متمایز نمود. این شاخص همچنین برای مقایسه محققانی که دریک حوزه کاری یکسان فعالیت می‌کنند کاربرد دارد. محاسبه اچ ایندکس توسط پایگاه‌های اسکوپوس، آی اس آی و گوگل اسکالر برای مقالات انگلیسی زبان و نیز پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) برای مقالات فارسی امکان‌پذیر شده است. محاسبه ایندکس اچ بر پایه توزیع استنادات داده شده به آثار منتشره یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد.

به زبان دقیق‌تر، وقتی اچ-ایندکس برای شخصی به میزان h است، یعنی تعداد h مورد اثر انتشاراتی (مثل مقاله) دارد که به هر کدام از آن‌هادست‌کم h بار استناد شده است. مثلاً اگر می‌گوییم ایندکس تأثیرگذاری علمی فردی از طریق ایندکس اچ به میزان ۵ محاسبه شده است، منظورمان این است که این شخص ۵ اثر انتشاراتی، مثل مقاله، دارد که به هر کدام از این ۵ مقاله، دست‌کم ۵ بار استناد شده است.

این شناسه می‌تواند دستی محاسبه شود یا با استفاده از پایگاه‌های داده‌ای که مقالات را نمایه زنی می‌کنند مثل اسکوپوس یا ISI web of knowledge. در سال ۲۰۱۱ گوگل هم ابزاری را به طور آزمایشی قرار داده است که این شناسه را برای نویسندگان به طور اتوماتیک محاسبه می‌کند.

 

اندیس آی۱۰ – i10-index

این اندیس توسط گوگل در پروژه اسکولارش معرفی شده و مورد استفاده قرار می گیرد. این اندیس تعداد مقالاتی را می شمرد که حداقل ۱۰ بار مورد استناد قرار گرفته اند.